Planując wakacje w Grecji w marcu, z pewnością zauważysz na nadgarstkach mieszkańców charakterystyczne, plecione sznureczki. To Martis (gr. μάρτης), znana również jako martaki (μαρτάκι). W języku greckim słowo to oznacza po prostu marzec, ale w kulturze ludowej to potężny symbol powitania wiosny. Te biało-czerwone ozdoby noszą wszyscy – od dzieci w ateńskich przedszkolach po starszych mieszkańców wioskek na Krecie czy Peloponezie.

Historia Martis: Od Misteriów Eleuzyjskich po Bałkany

Skąd wziął się ten zwyczaj? Choć Martis jest elementem wspólnego dziedzictwa kulturowego Bałkanów, wielu badaczy wskazuje na jego starożytne greckie korzenie. Tradycja ta może wywodzić się z Misteriów Eleuzyjskich - jednych z najważniejszych obrzędów religijnych antycznej Grecji, odbywających się w Eleusis (niedaleko Aten).

Inicjowani w kult Demeter i Persefony wiązali nitkę zwaną kroki (gr. Κρόκη) wokół prawej ręki i lewej stopy. Dziś, pytając o genezę Martis w Salonikach, Sofii czy Bukareszcie, usłyszysz różne wersje, ale rdzeń pozostaje ten sam: to celebracja odradzającej się natury.

Skąd taki zwyczaj?

Powszechnie przyjmuje się, że tradycja obchodzenia Martis ma swoje korzenie w bałkańskiej diasporze, co prowadzi do różnorodności wariantów tego zwyczaju w różnych krajach regionu. Aby zgłębić genezę tej praktyki, warto zapytać Bułgara o jego perspektywę, podobnie jak Greka czy Rumuna. Zapewne każdy z ich ma inne przekonanie na temat historii pochodzenia tego zwyczaju. 

Wśród badających temat, pojawiają się jednak głosy, że ta bałkańska tradycja może sięgać nawet czasów starożytnej Grecji, a konkretnie mowa jest o jej powiązaniu jej z Misteriami Eleuzyjskimi w Eleusis oraz tajemnymi rytuałami religijnymi związanymi z kultem Demeter, jej córki Persefony oraz Dionizosa. Inicjowani w tych tajemniczych obrzędach wiązali sobie wówczas nitkę, nazywaną „kroki” (gr. Κρόκη) wokół swojej prawej ręki i lewej stopy.

Jak i kiedy nosić Martaki? Praktyczny poradnik dla turysty

Zgodnie z tradycją, bransoletkę Martis należy przygotować w ostatni dzień lutego i założyć na nadgarstek 1 marca, jeszcze przed wyjściem z domu. Jeśli odwiedzasz Grecję w tym czasie, bez trudu znajdziesz je w sklepach papierniczych, sklepach takich jak Jumbo, w koskach czy nawet super marketach.

Dlaczego nosimy Martaki?

• Ochrona przed słońcem: Dawniej wierzono, że Martis chroni skórę przed pierwszymi, zdradliwymi promieniami marcowego słońca (tzw. „słońce marcowe”), zapobiegając poparzeniom.

• Zwyczaj z jaskółkami: Pod koniec miesiąca nie wyrzucaj bransoletki! Zgodnie z greckim zwyczajem, zdejmuje się ją i wiesza na krzewie róży lub drzewie oliwnym. Ma to pomóc jaskółkom, które wykorzystują nitki do budowy swoich gniazd.

• Warianty regionalne: Na niektórych wyspach Morza Egejskiego Martis wiąże się na dużym palcu u nogi, sprawić ma to, że unikniecie potknięć, lub owija wokół dzbanów z wodą, by zachować jej chłód w ciepły dzień.

Martis a grecka Wielkanoc (Pascha)

Tradycja Martis płynnie łączy się z przygotowaniami do Paschy, najważniejszego święta w Grecji. Na Peloponezie oraz w Grecji Centralnej biało-czerwone niteczki często zdobią lambades - bogato dekorowane świece wielkanocne, które chrześni kupują swoim chrześniakom. W niektórych regionach nitki z Martis wrzuca się do ognia podczas rytualnego palenia kukły Judasza w Wielką Sobotę, co ma symbolizować ostateczne zwycięstwo dobra nad złem.

Dlaczego kupić Martis jako pamiątkę z Grecji?

Jeśli szukasz taniej, tradycyjnej i lekkiej pamiątki z Grecji, Martis jest strzałem w dziesiątkę. Kosztuje zazwyczaj od 1 do 3 euro. To oryginalny prezent dla bliskich, który niesie ze sobą życzenia zdrowia i ochrony.

Wskazówka: Będąc w marcu w Atenach, zajrzyj na targ przy ulicy Athinas - tam znajdziesz najbardziej najróżniejsze wzory, często robione ręcznie przez lokalnych rzemieślników. 

I jak. podoba Wam się ta tradycja?